Trang phục dân thường thời Nguyễn.

D) Trang phục dân thường thời Nguyễn

Trong phần trang phục dân thường này mình sẽ không nói nhiều về các dạng trang phục cụ thể vì nhìn chung trang phục dân thường thời Nguyễn là dạng trang phục lịch sử quen thuộc nhất với chúng ta, trọng tâm sẽ là lý giải sự xuất hiện của các dạng trang phục thời Nguyễn.



Ngược dòng lịch sử vào năm 1545 Nguyễn Hoàng đã xin vào trấn thủ vùng Thuận Hóa. Kể từ đó các chúa Nguyễn đã ra sức tạo lập cơ đồ riêng độc lập với Đàng Ngoài và nuôi mưu đồ xưng hùng xưng bá.

Nếu chỉ xét riêng về trang phục thì nhìn chung trước cuộc cải cách của chúa Nguyễn Phục Khoát thì trang phục của người Đàng Trong gần như trang phục Đàng Ngoài của chúa Trịnh, đó là nếu chỉ xét các dạng trang phục của người Kinh thuộc khu vưc nông thôn và thành thị Đàng Trong thôi (Xin xem lại phần trang phục dân thường thời Lê Trung Hưng để biết rõ hơn).
Tuy nhiên Đàng Trong là khu vực mới khai phá với tính chất đa sắc tộc hơn hẳn Đàng Ngoài nên các dạng trang phục của người dân Đàng Trong cũng rất đa dạng, có sự ảnh hưởng từ dạng trang phục người Chăm, của người Thượng vùng Tây Nguyên...

Tuy nhiên tới năm 1744 vào đời chúa Nguyễn Phúc Khoát với tâm lý muốn độc lập hoàn toàn tạo một cõi giang sơn riêng biệt, bên cạnh các cải cách về chính trị - xã hội ông cũng tiến hành cải cách trang phục nhằm xóa bỏ "Thói tục hủ lậu" của Đàng Ngoài
Cuộc cải cách trang phục này rất lớn và có tác động sâu sắc tới xã hội Đàng Trong
Trong "Phủ Biên tạp lục" Lê Qúy Đôn có viết:
"Năm thứ 5 niên hiệu Cảnh Hưng (1744), Hiểu quốc công (Chúa Phúc Khoát) nhân lời sấm truyền của người Nghệ An rằng 8 đời quay về Trung Đô liền nghĩ từ đời Đoan quốc công (Nguyễn Hoàng) đến mình đã vừa đúng tám đời, bèn xưng vương, sai lấy thể chế áo mũ trong sách Tam tài đồ hội làm mô thức lệnh cho các quan võ từ chưởng dinh đến cai đội, quan văn từ quản bộ đến chiêm hậu, huấn đạo đều tuân theo kiểu dang màu sắc quy định, áo đều dùng đoạn màu, người sang dùng Mãng bào co thêu hoa văn sóng nước, mũ trang sức bằng vàng bạc. Lại lệnh cho trai gái hai xứ (Thuận Hóa, Quảng Nam) đổi dùng quàn áo Bắc quốc để tỏ sự thay đổi. Đến phụ nữ đều mặc áo ngắn hẹp tay giống áo nam giới thì Bắc quốc không như vậy. Hơn ba mươi năm người ta đều quen, quên hết cả tục cũ."

Thường phục hoàng hậu, công chúa hậu phi thời Nguyễn.

2) Thường phục 
Theo "Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ" thì áo Nhật Binh được quy định là thường phục cho Hậu Phi, Công chúa.

Áo Nhật Bình có nguồn gốc từ áo Đối Khâm Phi Phong đời Minh là dạng áo Đối Khâm có cổ hình chữ nhật to bản, dùng dây buộc 2 vạt áo 

Trang phục trưởng công chúa thời Nguyễn.

- Trưởng công chúa (Quy chế năm 1808):
+) Mũ: Đội mũ Thất phượng quan với hình dáng cơ bản gần như Cửu phượng quan, làm bằng lông mã vĩ trùm búi tọc sức vàng, 4 khỏa kiều vàng, 1 chiếc sức chân tóc, 7 hình phượng bay, 4 miếng cổ đồ, 2 đóa hoa mai, 4 hoa cúc, 7 hoa mận, 4 trâm hoa, 1 vòng trang sức quanh đỉnh đầu, 1 vòng sức quanh viền mũ, đều đính với 1 miếng tuyến khảo trổ hình phượng, 2 miếng khỏa bản, 1 bộ trâm bạch kim xâu 120 hạt giả châu khảm 230 hạt pha lê. 
+) Y phục: Phượng bào may bằng đoạn bát ti bóng màu hoa xích thêu hình phượng ổ, thường may bằng đoạn Bát ti bóng màu tuyết bạch thêu hình phượng ổ ngũ sắc xen kim tuyến, đai có thân bằng tre thuộc bọc đoạn Bát ti bóng màu hoa xích, sức 18 miếng trang sức vuông dẹt bằng vàng, mặt trang trí cổ đồ, vân phượng lót bằng kính, 1 đôi tất bằng lĩnh bát ti màu tuyết bạch, 1 đôi hài bằng tơ xích vũ thêu phượng.

Triều phục và lễ phục của hoàng thái hậu và hoàng hậu thời Nguyễn.

C) Trang phục hậu phi

1) Triều phục

Triều phục ở đây không phải là trang phục của hậu phi mặc để lên triều mà thực tế là cách gọi của nhà Nguyễn về lễ phục
Theo Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ thì quy định nhà Nguyễn về Triều phục của hậu phi và công chúa như sau

- Hoàng Thái hậu: 
+) Mũ đội: Cửu Phượng quan, thân mũ làm bằng lông mã vĩ, trùm búi tó, sức 9 hình phượng múa rồng bay, khảm 9 lạp bổn, 1 miếng vân hoa bó tóc, 1 bác sơn vàng, 12 cánh hoa bướm, 4 trang sức trâm, 2 cành hốt phía trước, 1 vòng liên đằng bọc tóc, 4 đóa hoa mai, 2 đoạn liên đằng trang sức chân tóc, 1 miếng khỏa kiều đằng sau, phô hình phượng nạm vàng một đoạn chỉ, 4 thân trâm bạch kim xâu chuỗi thùy anh, 198 hạt chân trâu cỡ nhỏ, khảm 235 hạt pha lê các loại.
Nghạch cân làm bằng đoạn Bát ti màu thiên thanh lót lĩnh đại tào màu vàng chính sắc sức 4 khuyên vàng, 1 dải thao tơ. Mũ được phép khảm gương và xâu thêm ngọc châu bao nhiêu tùy ý thích của Hoàng thái hậu.
+) Y phục: Phượng bào bằng sa mát màu vàng chính sắc, thêu chữ Thọ ngũ sắc gia kim, hoa, sóng nước xen kẽ kết san hô, gương, lôi trừu màu hoa xích và sa mát thêu hoa. Thường làm bằng đoạn Bát ti bóng màu hoa xích thếu phượng ổ, hoa, sóng nước xen kẽ kết gương Tây. Viền đoạn gấm nền vàng liên đằng, lót sa Hoàng quế, nối liền áo lụa trắng. Bít tất làm bằng lĩnh bóng màu tuyết bạch, lót trừu bóng màu hoa xích, viền cổ bít tất có 2 dây thao làm bằng trừu bóng màu hoa xích. Hài làm bằng tơ lông vũ màu vàng chính sắc thêu phượng xen kẽ kết san hô, trân châu, gương của Tây.

Triều phục hoàng tử, thái tử , thân vương thời Nguyễn.

2) Triều phục 

2.1) Triều phục của Thái tử, hoàng tử, thân vương

Thất Long Đường Cân
Thường phục của vua nhà Nguyễn là Long Bào kết hợp với mũ Cửu Long Đường Cân, thái tử nhà Nguyễn thì sử dụng long bào đỏ kết hợp với mũ Thất Long Đường Cân.
Về kiểu dáng mũ Thất Long Đường Cân gần giống như Cửu Long Đường Cân chỉ có khác là mũ này giảm bớt số hoa văn rồng xuống còn 7 và cũng giảm một số dạng hoa văn khác xuống.

Kết hợp với mũ Thất Long Đường Cân là long bào màu đỏ sẫm (Đại Xích) với rồng 4 móng (mãng bào)

Trang phục hoàng đế thời Nguyễn - Quân phục.

4) Quân phục
Khác với các triều đại trước nhà Nguyễn có thêm một sáng tạo trong trang phục đó là đưa vào quân phục trong hệ thống trang phục cho vua 

Quân phục của vua Nguyễn được dùng cho duyệt binh, thực hiện các nghi thức về mặt quân sự
Một bộ quân phục của vua Nguyễn bao gồm mũ võ Đại Long và áo Hoàng bào hẹp tay có vân kiên liền cổ màu xanh thẫm
Về kiểu dáng cụ thể của mũ Đại Long thì tới nay chưa thể khảo cứu được
Riêng về áo kết cấu quân phục với áo Hoàng bào hẹp tay thì dựa vào Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ đoạn ghi chép về quy chế quân phục đời minh Mạng, có thể tổng kết như sau:

- Áo bào hẹp tay: làm bằng sa mát bóng thuần chỉ màu vàng chính sắc, thêu rồng mây, sóng nước, cổ đồ, bát bảo, lót trừu màu hoa xích thêu mẫu đơn, bướm. Viền gấm hạng nhất hoa sen thuần vàng màu bảo lam, đều xâu chuỗi các hạt trân châu, san hô nhỏ. Vân kiên liền cổ áo làm bằng đoạn Bát ti bóng màu thiên thanh , thêu rồng mây, sóng nước, cổ đồ, bát bảo. 
- Áo ngắn mã quái: hai chiếc, làm bằng tơ Bát ti thâm, thêu hình rồng mây, sóng nước, hình con dơi, ngọn lửa. 
- Thường kép: may bằng tơ Bát ti bóng màu vàng chính sắc, thêu đôi phượng và các hình liên đằng, hồi văn. Dưới gấu làm bằng tơ Bát ti bóng màu hoa xích thêu rồng mây, sóng nước, liên đằng, hồi văn, lót trìu màu hoa xích thêu hình mẫu đơn bướm. Bốn bên may liền tơ bát ti bóng màu Ngọc lam. Viền gấm hạng nhất hoa sen thuần vàng màu bảo lam gắn trừu màu đỏ thêu mẫu đơn, bướm. Thùy anh, long bài vàng ba mặt đều bằng vàng hình chiếc mộc rồng mây, xung quanh sợi nhiễu tuyến khảm các loại ngọc hỏa tề, trân châu, kim cang, san hô hơn 300 hạt, hơn 50 dải thùy anh kim tuyến.
- Đai loan: 1 chiếc, lan can kim tuyến Tây dương khảm 1 hạt kim cang hình phương đình. Xung quanh khảm hạt kim cang, bên ngoài bọc vàng, khuy kép, chân cúc xâu chuỗi trân châu, san hô, thanh liễu hình hoa 9 đóa.
- Hia: có thân làm bằng tơ Bát ti màu thâm may xen với tơ Bát ti màu vàng chính sắc, lót tơ Bát ti bóng màu hoa xích

Trang phục hoàng đế triều Nguyễn - thường phục.

3) Thường phục 

Theo Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ thì mũ thường phục của vua Nguyễn là Thất Long Đường Cân
Loại mũ này là biến thể của mũ Xung Thiên có phần gáy mũ nhô cao, chỏm mũ khum tròn chùm về phía trước, choãi ra 2 bên thành hình chữ bát 八

Trang phục hoàng đế thời Nguyễn - triều phục

2) Triều phục

Triều phục của các vua Nguyễn bao gồm mũ Cửu Long Thông Thiên (tức mũ Xung Thiên) và Bào phục

Mũ Cửu Long Thông Thiên
Mũ Cửu Long Thông Thiên là tên gọi mà nhà Nguyễn đặt cho mũ Xung Thiên, về hình dáng đại để gần như dạng mũ Xung Thiên đã nói trong các bài trước dĩ nhiên vẫn có các nét đặc sắc riêng 

Cụ thể theo Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ của nhà Nguyễn cho biết:
"Mũ đại triều Cửu Long Thông Thiên đính 31 hình rồng vàng, 30 hình ngọn lửa, phía trước và sau đều có 1 bác sơn, 1 hoành long, hốt bọc pha lê lấp lánh và hốt thông thiên mỗi thứ 2 chiếc; 1 liên đằng, 1 nhiễu tường, 1 đóa hoa hình tròn, 30 đóa mây đều kết bằng chỉ; các hạng ngọc dùng để khảm sức như hỏa tề, kim cang, trân châu gồm 140 hạt, mắt mỗi con rồng đều khảm 1 hạt trân châu nhỏ. Trước khi đội mũ vua thắt Võng cân sức 4 khuyên vàng"

Qua ghi chép trên có thể thấy nhà Nguyễn đã lấy mẫu mũ Xung Thiên trang sức thêm vô số hoa văn vàng bạc, đây cũng là đặc điểm của các loại mũ vua quan nước ta 

Trang phục hoàng đế thời Nguyễn - Lễ phục.

Trang phục thời Nguyễn 

Nhà Nguyễn tuy là triều đại phong kiến cuối cùng của nước ta nhưng có thể khẳng định đây là vương triều có văn hiến rất cao, trong bối cảnh khi đó nhà Thanh vốn có gốc gác dân du mục - là những người mà Nho gia coi như mọi rợ, thiếu văn minh - thì nhà Nguyễn với tư tưởng Hoa di và đế vương tự nhận mình là chủ nhân chính thống của văn minh Hoa Hạ, quy chế áo mũ, phục sức đều theo hướng phục cổ lấy Hán - Đường - Tống làm chuẩn mực 
A) Trang phục hoàng đế
1) Lễ phục 
Vua Nguyễn có 2 loại lễ phục là Lễ phục Cổn Miện dùng trong tế Giao và lễ phục Xuân Thu dùng trong tế Tông Miếu 

Cổn Miện

Về Lễ phục Cổn Miện mình đã viết rất rõ trong phần trang phục thời Lý rồi

Ở đây chỉ xin nếu ra mấy điểm, với nhà Nguyễn, lễ phục Cổn Miện chỉ được chính thức sử dụng từ năm 1830 dưới triều vua Minh Mạng, trước đó vua dùng mũ Cửu Long Thông Thiên (Tên gọi khác của mũ Xung Thiên dưới thời Nguyễn) + hoàng bào
Chỉ tới năm 1830 vua Minh Mạng ới chính thức xác lập quy chế Cổn Miện, cấu tạo của Cổn Miện nhà Nguyễn về cơ bản tuân theo quy chế cổ 
Tuy nhiên vẫn có các biến dị nhất định về độ cao rộng dài, màu sắc...đây chính là điểm đại đồng tiểu dị của văn hóa

Trang phục thời Lê Trung Hưng - thường phục và tiện phục Vua Lê Chúa Trịnh.

3) Thường phục 
3.1) Thường phục của vua Lê 
Trong Lịch triều hiên chương lọại chí cho biết:" Từ thời Trung Hưng về sau, hoàng thượng (...) Thường phục đội mũ Tam Sơn, mặc áo có các màu xanh, màu huyền "

Như vậy trang phục thường triều của vua Lê là Mũ Tam Sơn kết hợp với áo bào 
Mũ Tam Sơn là loại mũ xuất hiện trong rất nhiều nước dùng chữ Hán 

Trang phục thời Lê Trung Hưng - Tế phục vua Lê chúa Trịnh.

2) Tế phục 
Tế phục là trang phục mặc trong các ngày tế lễ, sóc vọng, kị hiếu của gia tộc vua Lê Chúa Trịnh, đồng thời ngày sinh nhật của vua và chúa cũng mặc Tế phục.
Tế phục các thời trước có thể ó tuy nhiên không được nhắc tới hoặc các thời trước quy chế Tế phục chưa được chặt chẽ như thời Lê Trung Hưng 
2.1) Tế phục của vua Lê
Mũ Bình Đính 

Trong Lịch triều hiến chương loại chí Phan Huy Chú cho biết: "Hoàng thượng vào ngày giỗ ở Thái Miếu đội mũ Bình Đính, mặc áo Thanh Cát... Chúa thượng khi yết kiến ở lầu Kính Thiên và lễ sinh nhật ở Thái Miếu thì đội mũ Bình Đính, mặc áo Thanh Cát màu hỏa minh, ngày giỗ ở Thái Miếu thì mặc áo Thanh Cát màu quỳ; ngày giỗ các vị đời gần thì dùng mũ Bình Đính áo vải thâm"

Riêng về quy chế mũ Bình Đính trong Vũ trung tùy bút, Phạm Đình Hổ cho biết: "Đinh Tiên Hoàng thoạt tiên chế ra mũ Tứ Phương Bình Đính, kiểu dáng mũ vuông đỉnh bằng, làm bằng da, ấy là quân trang(...) đời sau đổi thành kiểu lục lăng, hạ phần trên xuống, làm bằng the quét sơn, ấy là mũ tế, gọi là mũ Bình Đính"
Cách giải thích của Phạm Đình Hổ thực ra chỉ là cách giải thích nôm na cho người đọc dễ hiểu chứ không có bằng chứng nào để chứng minh mũ Bình Đính lục lăng thời Lê bắt nguồn từ mũ Tứ phương Bình Đính thời Đinh cả

Trang phục thời Lê Trung Hưng - Lễ phục và triệu phục chúa Trịnh.

1.2) Lễ phục - Triều phục của chúa Trịnh 

Với sự thao túng, lấn vượt của của chúa Trịnh với vua Lê thì nhiều quy chế áo mũ chỉ dành riêng cho vua cũng bị Chúa Trịnh sử dụng

1) Lễ phục 
Theo ghi nhận của Lịch triều hiến chương loại chí: " Chúa thượng vào các dịp đại lễ như tế Giao, tiến tôn, mặc áo bào tía (Tử bào), đội mũ Xung Thiên, đeo đai ngọc"

Như vậy chúa Trịnh cũng giống vua Lê mặc áo hoàng bào đội mũ Xung Thiên nhưng áo Hoàng bào của chúa Trịnh màu tía, còn xét về hoa văn thì giống hệt vua Lê 

Tượng thờ Thánh Tổ Triết vương Trịnh Tùng 

Trang phục thời Lê Trung Hưng - Lễ phục triều phục vua Lê.

Trang phục vua chúa và quan lại thời Lê Trung Hưng 

Năm 1527 nhà Lê Sơ sụp đổ, Mạc Đăng Dung cướp ngôi lập ra nhà Mạc, năm 1533 tướng Nguyễn Kim tôn phò hậu duệ nhà Lê, bắt đầu công cuộc Trung Hưng, chiến tranh Nam - Bắc triều nổ ra kéo dài hơn 50 năm giữa nhà Lê và nhà Mạc tới năm 1677 cục diện Nam - Bắc triều chấm dứt với việc nhà Lê đánh bại nhà Mạc, nhà Mạc rút chạy lên Cao Bằng. Công nghiệp Trung Hưng đã hoàn thành, tuy nhiên thế lực của tập đoàn quân phiệt họ Trịnh từ đó mà lấn át vua Lê, thao túng triều đình, biến các vua Lê thành bù nhìn. Bắt đầu mở ra cục diện vua Lê - Chúa Trịnh kéo dài hơn 200 năm trong lịch sử nước ta.

Các chúa Trịnh lần lượt mở các cơ quan quyền lực tương tự bộ máy triều đình vua Lê, thiết lập cơ chế hành chính - chính trị - nhân sự với mục đích loại bỏ sự tự chủ của vua mà tập trung quyền vào tay chúa, cũng theo đó chế độ áo mũ, phẩm phục của vua chúa, quan lại trở nên phức tạp, rắc rối hơn 

2 mốc thời gian quan trọng trong thời Lê Trung Hưng về trang phục đó là năm 1661 và năm 1721.
Trong 2 năm này đã có 2 cuộc cải cách, đặt định y phục diễn ra, năm 1661 cơ bản vẫn giữ quy chế cũ, sau khi tham tụng Nguyễn Công Hãn đi sứ nhà Thanh tìm hiểu điển chương chế độ vào năm 1718 thì tới năm 1721 bắt đầu học theo nhiều điểm ở quy chế trang phục cuối Minh - đầu Thanh khi đó. 

Trang phục thời Lê Sơ - Hoàng tử, hoàng thân và các quan văn.

(Tiếp)
Cụ thể hơn mình xin minh họa, các hình minh họa không phải tất cả là Bổ tử của Việt Nam mà của cả các nước khác như Trung - Triều , tuy nhiên do tính chất đồng văn nên có khả năng bổ tử trên bào phục của quan lại nước ta cũng gần giống như vậy, mình minh họa cho mọi người dễ hình dung

Hoàng tử - Hoàng thân 

Trang phục vua chúa thời Lê Sơ - Lễ phục và triều phục.

Trang phục thời Lê 
Phần này trang phục vua chúa và bá quan mình sẽ tuân thủ như trong sách "Ngàn Năm áo mũ" tách ra làm đôi là trang phục Lê Sơ và Lê Trung Hưng
Trang phục dân gian thì gộp chung

Sau hơn 20 năm Minh thuộc với chính sách thảm sát văn hóa, các thư tịch điển chế về trang phục thời Trần - Hồ đều đã mất gần hết, vì thế nhà Lê buổi đầu còn có nhiều lúng túng trong xây dựng quy chế trang phục

Trang phục vua chúa thời Trần - Thường phục và tiện phục.

3) Thường phục của vua Trần

Như mình đã dẫn ở trên theo Lê Tắc trong "An Nam chí lược" cho biết vua Trần mặc thường phục mũ Phù dung vào các buổi thường triều 
Mũ Phù Dung ( Phù Dung Quan - 芙蓉冠 ) là một loại mũ ảnh hưởng bởi tư tưởng của Đạo giáo, như chúng ta biết vào đời Trần triều đình theo hướng tam giáo đồng nguyên chứ không độc tôn Nho giáo, bên cạnh Phật giáo thì Đạo giáo cũng được yêu thích.

Mũ Phù Dung là loại mũ có dáng như đóa hoa mẫu đơn (Phù Dung) hoặc hoa sen 

Trang phục vua chúa thời Trần - Lễ phục và triều phục.

Trang phục thời Trần

A) Trang phục hoàng đế
Nhà Trần tiếp nối nhà Lý một cách hòa bình nên các di sản và giá trị thời Lý vẫn được học theo cũng như vẫn có sự học hỏi từ nhà Tống bên Trung Quốc
1) Lễ phục

Lễ phục thời Trần của hoàng đế vẫn là Cổn Miện. Quy chế về căn bản vẫn như thời Lý. Lê Tắc trong "An Nam chí lược" cho biết vua Trần có 4 loại mũ là : Mũ Miện, Mũ Thông Thiên, mũ Phù dung và mũ phốc đầu

Đã có mũ Miện thì chắc chắn đi với nó là áo Cổn
Vậy phần lễ phục chỉ xin nói tới đây thôi

Tiện phục vua Lý.

(Tiếp và hết về trang phục vua chúa thời Lý) 
3) Tiện phục của vua Lý
Tiện phục là trang phục mặc khi không phải làm việc, được nghỉ ngơi 

Nhìn chung loại áo mà các quốc gia Á Đông xưa hay mặc chủ yếu là áo có xẻ tà ở 2 bên sườn như áo dài của phụ nữ ngày này
Sự khác biệt của các loại áo chủ yếu ở cái cổ áo

Các loại áo thường có các kiểu cổ áo như sau
Cổ áo đan chéo (Giao lĩnh, Trực lĩnh)

2. Thường phục vua Lý

Tiếp theo phần trang phục của vua chúa nhà Lý)
2) Thường phục của Vua Lý
Như phần trước đã nói mỗi triều đại của nước ta đều bị ảnh hưởng bởi các triều đại tương ứng bên Trung Quốc trong đó có cả trang phục
Nhà Lý tương ứng với nhà Tống bên TQ, nên quy chế áo mũ của nhà Lý chịu ảnh hưởng áo mũ của 2 triều Đường - Tống tróng đó có cả thường phục của nhà vua

Lễ phục vua chúa thời Lý - phần 3.

Tổng hợp lại sẽ có một bộ Lễ Phục Cổn Miện, tuy vậy như đã nếu, với tính chất "Đại đồng tiểu dị", vẫn dựa trên quy tắc trên nhưng Cổn Miện mỗi nước Á Đông lại khác nhau